Tủ sách về làng: hành trình đưa chữ ra ngoài thành phố
Có những thư viện không có cổng, không có máy tra sách. Chỉ là một cái tủ gỗ ở nhà thờ họ, ở góc lớp 4B, hay ở phòng khách của một ông bác nghỉ hưu. Và nó đủ để một đứa trẻ bắt đầu đọc.

Minh hoạ: ban biên tập Kind Press vẽ bằng SVG (gốc trong assets/img).
Chương trình "Sách hóa nông thôn" được anh Nguyễn Quang Thạch khởi xướng ở Hà Tĩnh từ đầu những năm 2000, sau đó mở rộng ra các tỉnh đồng bằng và trung du Bắc Bộ. Theo các bản tin trên VnExpress và Tuổi Trẻ, đến giữa thập niên 2010 đã có hàng chục nghìn tủ sách được lập ở các trường tiểu học, trung học, nhà thờ họ và gia đình.
Năm 2016, chương trình được UNESCO trao giải "Xoá mù chữ của Vua Sejong", một giải thưởng quốc tế khá hiếm cho sáng kiến dân sự ở Việt Nam. Đây là chi tiết có thể kiểm chứng trên trang của UNESCO và báo chí đưa tin thời điểm đó.
Vì sao lại là "tủ sách dòng họ"?
Ở nhiều vùng quê Việt, dòng họ còn là một đơn vị giáo dục. Nhà thờ họ có người trông coi, có kỳ giỗ cả họ về đông đủ, có bộ gia phả. Đặt một tủ sách ở đó, ai cũng thấy. Trẻ con về chạy chơi, tiện tay rút một cuốn. Người lớn đến giỗ, ngồi uống trà, cũng có thể đọc được.
So với việc gửi sách cho một thư viện xã lớn mà ít người tới, đặt vào dòng họ hay vào chính cái lớp đang dạy có một ưu điểm mộc mạc: sách gần mắt học trò hơn.
Cuốn sách nào thì lên tủ?
Khảo sát của một số thầy cô tham gia chương trình, được báo chí dẫn lại, cho thấy các đầu được mượn nhiều nhất không phải là bài tập nâng cao. Mà là Doraemon, Totto-chan, truyện cổ Việt Nam, và các cuốn kể chuyện người thật việc thật phù hợp lứa tuổi. Người lập tủ thường nhờ thầy cô chủ nhiệm đề xuất danh mục.
Một cuốn sách đúng đứa trẻ đúng thời điểm có thể đổi hướng một đời. Khó, nhưng đã xảy ra nhiều lần.
Những khó khăn ít được kể
- Người trông coi: tủ sách không có thủ thư thì sách mất, bìa rách, dễ xếp lộn. Nhiều tủ sống được nhờ một cô giáo hưu trí hoặc một thanh niên trong xã nhận việc.
- Bổ sung: sách mới cần có mỗi năm, không thì tủ lặng dần sau 2–3 năm.
- Đọc cùng: trẻ nhỏ ở quê ít thấy người lớn cầm sách. Nhiều chương trình phải lồng thêm "giờ đọc chung" trong tiết sinh hoạt.
Nếu muốn góp một tủ
Cách an toàn là liên hệ các nhóm thực sự có mặt ở địa phương, có thể qua phòng giáo dục huyện, qua nhà trường, hoặc qua các dự án đang hoạt động được Dân Trí và Thanh Niên nhắc tới. Tránh góp qua trung gian cá nhân chưa rõ nguồn.
Đọc thêm: người tử tế quanh ta và Chủ Nhật Đỏ.
Nguồn tham khảo
- VnExpress, bài về chương trình Sách hóa nông thôn và giải UNESCO năm 2016
- Tuổi Trẻ Online, loạt bài về tủ sách dòng họ, tủ sách lớp học
- Trang UNESCO, thông tin giải thưởng Xoá mù chữ Vua Sejong 2016